विश्व साइकल यात्री फूर्तेम्बाको कथा ब्यथा

घुडाँको खत देखाउदै अफगानिस्तानको कोसेली देखाए उनले, फोल्डरका फोटोहरु देखाउदै उनको चोरि भएका २ वटा साइकलको सम्झना गरे । मान्छे जति भद्र देखिन्छ त्यतिनै उनको मन सोझो छ, इमान्दार छ । त्यो भन्दा बढि पत्याउनै नसकिने, सुन्ने बुझने सबैलाई प्रेरणा हुने उनको जीवन कथा छ । तर उनी भर्खरै २९ वर्षमात्र टेक्दैछन् ।
संखुवासभा, माम्लिङ्ग ६ मा बुबा गेन्जु शेर्पा र आमा मिङमा शेर्पाको कोखमा जन्मिएका फूर्तेम्बा शेर्पा अहिले विश्व साइकल यात्रामा छन् । उनको यहा सम्मको जीवन यात्राको कथा यसरी शुरु हुन्छ । उनका २ दिदीहरु छन् । तिहारको बेला दिदी माइतीघर आएको थियो । आमाले अर्‍हाए अनुसार भाईटिकामा ठूली दिदिलाई १० रुपैया र कान्छी दिदीलाई ५ रुपैया दियो उनले ।

सैन्ट पिटर्सवर्गमा दुई दिन एक रात

१० जुन २००९, रुसको सांस्कृतिक राजधानी सैन्ट पिटर्सवर्गमा सुर्योदय भइरहेको थियो । केही तुंवालो, बिहानी झिसमिसेझै लाग्ने पिटर्सवर्गमा हामीले पहिलो पाइला टेक्दै थियौ । रुस यात्रामा रहेका हामी तीन -डा. गोविन्दराज भट्टराई, डा. धु्रवचन्द्र गौतम, दिनेश बस्नेत) रुसमै रहनु भएका बरिष्ठ साहित्यकार कृष्णप्रकाश श्रेष्ठ सैन्ट पिटर्सवर्ग सकेसम्म लिएरै आउने योजनासाथ पुगेका थियौ ।
९ जुन सांझ मस्कोस्थित नाकाचिन्स्कायमा हांसको मासु भन्दै कुनै ठुलै पंक्षीको मासु भोजकै रुपमा खाएर राति ११ बजेतिर डा. मणिराज पोखरेलका साथ रेल यात्रा तय गरेका थियौ । हामी बिहान १० बजे सैन्ट पिटर्सवर्ग पुग्ने कार्यक्रम थियो ।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा मेरो अनुभव

मेरो जीवनयात्राको लामो अन्तरालमा क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा मेरो प्रवेश मेरो स्मृतिमा अक्षुण्ण रहेको छ। मैले पेन्सिल्भानियाको डिकिन्सन कलेजबाट पहिलो पटक डिग्री परीक्षा उत्तीर्ण गरेको थिएँ। मेरो प्रमुख विषय भौतिकशास्त्र थियो।

भौतिकशास्त्रको अध्ययन गर्ने अवसर पाएबाट मलाई १९ औँ शताब्दी र २० औँ शताब्दीको प्रारम्भमा भौतिकशास्त्रका विषयमा गरिएका महत्वपूर्ण अनुसन्धानहरूको बारेमा यथेष्ट जानकारीको सौभाग्य मिलेको छ।

त्रिनिटीका सदस्यहरू द ब्रागका पिता र पुत्र, जे.जे. थोमसन, रथफोर्ड, वाल्टन, बर्ट्राण्ड रसेलजस्ता आविष्कारक र विद्वान्हरूले सोही विश्वविद्यालयमा अध्ययन-अनुसन्धान गर्नुभएको थियो। मैले पनि त्यहाँ बाइरनको कविताबाट यथेष्ट आनन्द लिएको छु। डिकिन्सन कलेजमा अध्ययन गर्दा अन्तिम वर्षमैले त्रिनिटीमा अध्ययनका लागि आवेदन गरेँ र उच्च डिग्री अध्ययनका लागि मेरो आवेदन स्वीकृत भयो।

मलाई अहिलेसम्म याद रहेको छ, मैले पेरुजियाबाट क्याम्ब्रिजसम्म रेलमा यात्रा गरेको थिएँ। पेरुजियामा मैले इटाली भाषाको अध्ययन गरेको थिएँ। म क्याम्ब्रिजमा पुग्दा मध्यरात भएको थियो र त्यहाँ मैले मेरो आगमनको बारेमा त्रिनिटीका अधिकारीहरूलाई जानकारी दिएर सोझै न्यूकोर्टमा रहेको मेरो आवासकक्षमा पुगेँ। मैले जाडोयामका लुगा लिएर आएको हुनाले क्याम्ब्रिजमा मलाई चिसोको सामना गर्न सजिलो भयो।

डिकिन्सनको भन्दा क्याम्ब्रिजको मौसम एकदमै फरक थियो। मैले फाइबरमा एक वर्षबिताएको थिएँ। त्यहाँ एक अत्यन्त सुशील महिला मेरो सहयोगीको रूपमा थिइन् र उनले मलाई त्यहाँको बारेमा, मेरा गुरुहरूका बारेमा इतिहासकालीन ठूल्ठूला व्यक्तित्वका बारेमा जानकारी दिइन्। उनले रोबर्ट रोब्सनको बारेमा समेत बताइन्। रोब्सन त प्रख्यात म्याकलेका बारेमा विशिष्ट ज्ञान राख्ने व्यक्तित्व रहेछन्। मलाई लर्ड एड्रियनसँग दिवाभोज गर्ने अवसरसमेत मिल्यो।

यद्यपि मैले क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयमा भौतिकशास्त्रलाई मूल विषय मानेर अध्ययन गरेको थिएँ तापनि म अर्थशास्त्रसमेत पढ्न चाहन्थेँ। म जोन रोबिन्सनको व्याख्यानमा समेत भाग लिन पुगेँ। उनले अर्थशास्त्रप्रतिको मेरो अभिरुचिलाई निकै कदर गरे। खास गरेर मैले भारत र चीनको अर्थशास्त्रका विषयमा रुचि देखाएको थिएँ। उनी वास्तवमा बहुप्रतिभाशाली प्राध्यापक र असाधारण अर्थशास्त्रीसमेत रहिछन्।

त्यतिबेला जेम्स मीड र पाउल स्यामुल्सनसमेत त्यही संकायमा थिए। उनी नियममा एकदम कट्टर थिइन्। म हरेक हप्ता आफ्नो निबन्ध समयमै उनलाई बुझाउँथेँ र उनले अक्षरशः मेरा लेखाइहरूलाई पढ्थिन् र मलाई जानकारीसमेत गराउँदथिन्।

त्यतिबेला अर्थशास्त्र पढ्न एक किसिमको आनन्द आउँथ्यो। अहिले त अर्थशास्त्रको अध्ययन एक किसिमले हिसाबको पाठ गरेझैँ जटिल भएको छ। त्यतिबेला गणितका खासखास तथ्यांक उल्लेख नगरीकन नै अर्थशास्त्रको अध्ययन गर्न सकिन्थ्यो। त्रिनिटीमा त्यतिबेला एक जना इटालियन अर्थशास्त्री पिएरो स्ट्राटा थिए। उनलाई मानिसहरू भन्ने गर्दथे कि 'पिएरोले ईश्वरबाट अर्थशास्त्र प्राप्त गर्दछन्।'

उनी सदैव विद्यार्थीहरूलाई प्रतिभाशाली हुने शिक्षा दिन्थे। क्याम्ब्रिजमा रहँदा पहिलो वर्षमैले साह्रै खुसीसँग समय बिताएँ। मैले त्यहाँ आफ्नो सामाजिक जीवनसाथीहरूसँग मिलेर बिताएँ। यदाकदा लन्डनबाट आएका साथीहरूसँग घुम्न गएर पनि मैले खुसीका दिनहरू बिताएँ। त्रिनिटीमा नै मैले राजीव गान्धीलाई भेटेँ। यद्यपि उनी आफ्ना साथीभाइहरूसँग अलग्गै जमघट गर्दथे।

क्याम्ब्रिजमा पहिलो वर्ष बिताएपछि म एक पटक फेरि काठमाडौँ गएँ। पछि सन् १९६६ मा अनुसन्धानको सिलसिलामा म पुनः यहाँ फर्किएँ। नेपाली भएको नाताले मैले आफ्नो अनुसन्धानको विषय भारत र चीनको अर्थशास्त्रलाई बनाएँ। किनभने दुई ठूला देशका बीचमा रहेको नेपालको विकासमा अर्थशास्त्रको ठूलो महत्व रहेको थियो।

त्यतिबेला बेलायतका राजकुमार चार्ल्स पनि त्रिनिटीमा अध्ययनार्थ आउनुभएको थियो। उहाँको अङ्गरक्षक साह्रै कठोर थियो। राजकुमार चार्ल्सको आवासको प्रमुखचाहिँ रब बट्लर थिए। उनी अत्यन्त मिजासिला र हंसमुख थिए। उनलाई नेपाल अधिराज्यको बारेमा विशद ज्ञान पनि थियो। तत्कालीन बेलायती प्रधानमन्त्री हेराल्ड विल्सन क्याम्ब्रिजमा आउनुहुँदा केही विद्यार्थीहरूले विरोधसमेत जनाएका थिए।

त्यही बेलामा नै मैले त्यहाँका तीन विद्यार्थीलाई आफ्नो अभिन्न साथी बनाएँ। अहिले स्यान्डविचको एघारौँ अर्ल पदवी पाएका जोन मोन्टागु मेरा तीन अभिन्न साथीमध्ये एक थिए। उनी अहिले पनि हाउस अफ लर्ड्सका सम्माननीय सदस्य छन्। अर्का मेरा मित्र जापानका काजुओ ओबुरा थिए।

उनी पछि फ्रान्सका लागि जापानका राजदूत नियुक्त भए र अहिले जापान फाउन्डेसनको अध्यक्ष छन्। यसपछि तेस्रो मित्रको रूपमा मैले विद्या दहेजियालाई पाएँ। उनी कोलम्बियाका प्राध्यापक छिन्। म अमेरिकाको न्यूयोर्क पुगेको बेलामा उनलाई नभेटी फर्कन्न। हाम्रा सन्ततिले पनि अहिले हामीहरूबीचको मित्रतालाई प्रगाढ बनाउँदै आएका छन्।

यद्यपि अक्सफोर्डमा अध्ययन गर्नेमा एकदमै कम नेपालीहरू रहेका छन्। तिनमा पनि प्रायःजसो राणाजीका सन्तानहरू हुन्थे। क्याम्ब्रिजमा अध्ययनार्थ जानेमा म नेपालको पहिलो विद्यार्थी थिएँ। यस कारण मेरा लागि त्यहाँ धेरै कुरा नौला थिए। त्यसो भए तापनि म दक्षिण एसियाका अन्य विद्यार्थीहरू झैँ दायाँ-बायाँ अल्मलिनेमा परिनँ।

किनभने क्याम्ब्रिज मेरा लागि अत्यन्त रमणीय स्थल रह्यो। यस एसियाली उपमहाद्वीपका धेरैजसो नेताहरू त्यहीँका उपज थिए र उनीहरूले आफ्नो मुलुकको स्वाधीनताको संग्राममा भाग लिएका थिए। मोहम्मद इकबाल र जवाहरलाल नेहरू क्याम्ब्रिजका नै विद्यार्थी थिए। त्यसैगरी, सुभाषचन्द्र बोस पनि त्यहीँका विद्यार्थी रहेका थिए।

त्यतिबेला क्याम्ब्रिज करी हाउस भनिने स्थानमा पनि म जान्थेँ। त्यसैगरी, काश्मीर नाम दिइएको अर्को रेष्टुराँमा पनि म जाने गर्थें। उक्त रेष्टुराँको नाम काश्मीर राखिएकाले पाकिस्तानी विद्यार्थीहरूले विरोधसमेत गरेका थिए। उनीहरूले उक्त भोजनालयलाई भारतीय भोजनालयसमेत भन्ने गर्दथे। काश्मीरको विषयमा भारत र पाकिस्तानका बीच हालै मात्र पनि युद्ध भएको थियो। त्यसैगरी, म रोज क्रेसेन्टमा पनि जाने गर्दथेँ ।

क्याम्ब्रिजमा रहँदाको मेरो समय खुसीसँग बितेको थियो। मैले त्यहाँ आफूलाई कहिल्यै पनि परदेशी ठानिनँ। त्यहाँ मलाई कुनै कुराको अभाव थिएन। त्यहाँ खाली अंग्रेजी अनुशासन पालना गर्न मात्र मलाई यदाकदा कठिनाइ पर्दथ्यो। क्याम्ब्रिजमा रहँदा सम्पूर्णरूपमा आफूलाई अंग्रेज बनाउनुपर्दथ्यो। क्याम्ब्रिजमा मेरो तीन वर्ष सहजैसँग व्यतीत भयो। मलाई योभन्दा अत्यन्त खुसी लाग्दछ कि मेरा जीवनका धेरै वर्षहरूमध्ये ती तीन वर्ष साह्रै उत्तम वर्षरहेका थिए। आफूलाई अत्यन्त क्रियाशील बनाएर मैले सहजै त्यहाँ जीवन बिताएको थिएँ।

सन् १९६९ को अन्त्यतिर म नेपालमा फर्किएँ। त्यहाँ रहँदाका मेरा सबै अध्ययनका कार्यहरू एक प्रकारले सम्पन्न भएको थियो। मैले आफ्नो अध्ययनको र ज्ञानको शोधपत्र बुझाउन मात्र बाँकी रहेको थियो। सन् १९७२ मा राजा महेन्द्रको स्वर्गारोहणपछि म नेपाल छाडेर जाने स्थितिमा रहिनँ। मैले राजा वीरेन्द्रको सेवामा आफूलाई समर्पण गरेँ।

त्यतिबेला कहिलेकाहीँ त १६ घन्टासम्म पनि काम गर्नुपर्दथ्यो। नेपाल अधिराज्यभित्र र विदेशमा समेत प्रशस्त भ्रमण गर्नुपर्यो। म राजा वीरेन्द्रको प्रमुख सचिवसमेत रहेको थिएँ। वास्तवमा राजा वीरेन्द्र अत्यन्त लज्जालु होइबक्सिन्थ्यो।

आफ्ना परिवारबाहेक अरूसँग मौसुफको खास सम्बन्ध थिएन। जम्मा तीन या चार जनासँग मात्र मौसुफको आत्मीय सम्बन्ध थियो। हरेक दिन ६ देखि ७ घन्टा मैले मौसुफसँग बिताएँ। मौसुफका साथमा म ३५ वटा मुलुकमा पुगेको छु। तीमध्ये आधाजसो मुलुकमा मौसुफबाट राजकीय भ्रमण गरिबक्सेको थियो। सन् १९९० मा मौसुफबाट आफ्ना अधिकारहरू प्रजातान्त्रिक दलहरूमा सुम्पिबक्सेको थियो।

मैले सन् १९७० को मध्यतिर मात्र मेरो शोधपत्र बुझाएको थिएँ। मेरा प्राध्यापकहरूले चीनको बारेमा मैले लेखेका केही विषयहरूमा केही अदल-बदल गर्न चाहनुभएको थियो। तर त्यतिबेला चीनको बारेमा यथार्थ तथ्याङ्क पाउन सम्भव थिएन र विशेष अध्ययन गर्ने फुर्सद पनि मलाई थिएन। अन्त्यमा मैले एम.एस्सी. अध्ययन गरेँ। तर त्यो नै मेरो अध्ययनको अन्तिमचाहिँ थिएन।

राजा वीरेन्द्रबाट मौसुफका अधिकारहरू प्रजातान्त्रिक दलहरूमा सुम्पेपछि म पुनः अध्ययनार्थ फर्किएँ। पहिलो वर्षमैले हाइडलवर्गमा बिताएँ। त्यसपछि तीन वर्षक्याम्ब्रिजमा बिताएँ। त्यस समयमा मैले भारत र चीनको अर्थशास्त्रलाई प्रचुर मात्रामा अध्ययन गर्ने अवसर पाएँ। मेरो पहिलेको अध्ययनभन्दा यो धेरै नै फरक थियो। किनभने भारत र चीनले यस अवधिमा निकै नै विकास गरिसकेका रहेछन्। त्यतिबेला मेरी श्रीमती मेरै साथमा थिइन् र मेरा केटाकेटी पनि बेलायती विद्यालयहरूमा अध्ययन गर्दै थिए।

सन् १९६० ताका म बेलायतमा आउँदा यो मुलुक अत्यन्त धनी राष्ट्र थियो। अहिले त त्यसको चौगुना धनी राष्ट्रको रूपमा बेलायत रहेको छ। नेपाल बेलायतजस्तो भाग्यमानी हुन सकेको छैन। अहिले मुलुकमा तीन शक्ति हावी भएका छन्। जसमध्ये राजतन्त्र, माओवादी र प्रजातान्त्रिक शक्ति। मलाई विश्वास छ, अन्त्यमा प्रजातान्त्रिक शक्तिको विजय हुनेछ।

जिल्लाका सयौं दुक्ख

मान्छेलाई 'अब म मर्दै छु' भन्ने थाहा भयो भने उसका मनमा कस्ता कुरा खेल्छन् होला ?
यात्राका क्रममा लार्के भञ्ज्याङमा मृत्युलाई सारै नजिकबाट देखेका छन् पत्रकार मोहन
मैनालीले । मोहन मैनाली अहिले पनि सम्झिन्छन्, चौध वर्षअघिको एउटा हिमाली यात्रा ।
यात्रा पत्रकार मोहनलाई हिमाल-कन्दराको दुर्गम यात्रा गर्न चौपट्टै मन पर्छ ।


त्यतिवेला मोहन र उनका मित्र ध्रुव बस्नेत गोरखा जिल्लाको उत्तरी सीमाको अन्तिम गाउँ
साम्दोबाट पाँच हजार सय मिटर अग्लो लार्के भञ्ज्याङ काट्दै थिए । उनीहरूको लक्ष्य
मनास्लुभन्दा तीन हजार मिटर होचो लार्के भञ्ज्याङ पार गर्नु थियो । 'हामी पुगेको ठाउँ
साँच्चै अनौठो थियो । हाम्रा दुवैपट्टि हिउँ जमेका टाकुरा थिए । पछाडि फर्केर हेर्दा हामी
हिमालभन्दा माथि, बादलभन्दा माथि छौँ भन्ने भान पथ्र्यो,' मोहन रोमाञ्चित हुँदै भन्छन् ।


वातावरण पत्रकार समूह आँखीझ्याल युनिटमा उनीसँगै गएका पत्रकार धु्रव बस्नेत लार्के भञ्ज्याङ
पुग्दा निकै बिरामी भइसकेका थिए । उनी एक पाइला पनि हिँड्न नसक्ने भएका थिए । मोहन
मैनाली धु्रवलाई लार्के भञ्ज्याङमै कुर्न बसे । र, सँगै गएका पत्रकार भैरव रिसाल उनीहरूको
उद्धारका लागि मान्छे खोज्न तलतिर लागे । 'रात पर्दै थियो र हिमाली चिसो पनि बढ्दै
थियो,' मोहनले अतीत उधिने, 'बास्तवमा हामीलाई उद्धार गर्न चाहेर पनि कोही मान्छे
रातिको ११ बजेभन्दा पहिला आइपुग्ने सम्भावना थिएन । ज्वरोले लखतरान भएका धु्रव र तीन
साताको हिँडाइले गलेको म जीवित रहन सक्ने
कुरै थिएन ।'


'प्रत्येक ठाउँमा दुःख सुनाउने मान्छे हामीलाई पर्खेर बसेजस्ता लाग्छन् । उनका दुःखका केही
अंश सुन्दा हामी पनि दुःखी हुँदारहेछौं।'
लार्के भञ्ज्याङमा काल कुरिरहेका मोहनले अब मरिने नै भइयो भन्ने भएपछि धु्रवको मृत्युलाई
सहज बनाउन एकचक्की 'एभोमिन' खुवाइदिए । 'धु्रव एभोमिनको प्रभावमा एउटा ठूलो
ढुंगोलाई सिरानी लगाएर सुतिरहेका थिए । म पनि अरू केहीछिनमै एभोमिन खानेवाला थिएँ,'
मोहन सम्झिन्छन्, 'त्यत्तिकैमा तलबाट एकजना मान्छे नागबेली बाटो हिँड्दै माथि आएजस्तो
लाग्यो । मलाई सपना देखेजस्तो लाग्यो र आफूलाई धेरैपटक चिमोटेँ । उसले हामीनेर आएर
बोलायो र बल्ल बाँचिने भइयो भन्ने भयो । ती देउतै भएर आएका मान्छे भैरव दाइले उद्धार
गर्न पठाएका ग्याल्जन रहेछन् ।'


**
अनेक खोंच, गोरेटा र ढुंग्यान पहिरोका तीरैतीर धेरै हिँडेका छन् मैनाली । कति जिल्ला घुमे
होलान् त यी यात्रा पत्रकारले ? 'मैले नेपालका लगभग ७० जिल्ला घुमेको छु ।' लगभग पूरै
नेपाल घुमेका मैनाली भन्छन्, 'यो नेपालमा जता पुगे पनि मान्छेका दुःखका कथा एउटै भेट्टाएँ ।'
०२१ सालमा जन्मेका हुन्, मोहन । पढ्न भनेर काठमाडौँ आए । अनेक हन्डर र दुःख भोगेर
पत्रकार भए । ०४६ देखि उनी पत्रकारितालाई गरिखाने बाटो बनाइरहेका छन् । यात्रा
पत्रकारितामा उनले राम्रो योगदान पुर्‍याएका छन् ।


उनका मनमा यात्राका अनेक ठेली सुरक्षित छन् । यिनले सबैभन्दा लामो यात्रा २२ दिनसम्म
गरेका रहेछन् । 'बूढीगण्डकीको तीरैतीर गरेको यात्रा सबैभन्दा लामो हो,' मोहनले सुनाए,
'त्यसवेला सरकारी सुविधाको दुरुपयोग पनि देखियो, जनताका दुःखका अग्ला पहाड पनि देखियो ।'


**
गोरखाको साह्रै दुर्गम चुनचेत गाउँको यात्रा सम्झिन्छन्, उनी । त्यो अँध्यारोमा बाँचेको
एउटा गाउँले पहिलोपटक जेनेरेटर र बिजुलीबत्तीको उज्यालो देखेको थियो । यो ०५०
सालतिरको कुरा हो । 'सुरुमा खासै सहयोग गर्लान्जस्ता नदेखिएका गाउँलेले जिन्दगीमा
पहिलोपटक राति बिजुलीको उज्यालो देख्न पाएपछि हामीलाई बस्न गलैंचा दिए । खान मकै
दिए । कति मायालु गाउँले !' मोहन उनीहरूको त्यो हार्दिकता कहिल्यै बिर्सन सक्दिनँ भन्छन् ।
यात्रामा के देखियो ? 'मान्छेका फरक-फरक बाँच्ने शैली र बोल्ने शैली प्रस्टै देखियो ।'


उनी गुफा-पोखरीको यौटा घटना सम्झिन्छन् । मोहनहरूको टोलीलाई एउटी होटल साहुनीले
'कहाँ बस्ने' भनी सोधिछन् । मोहनका साथीहरूले 'यहीँ पिँढीमा बस्ने' भनेछन् । साहुनीले
पटक-पटक त्यही प्रश्न दोहोर्‍याइछन् । र, उनीहरूले पनि त्यही उत्तर पटक-पटक
दोहोर्‍याएछन् । पछि त साहुनी असाध्यै रिसाइछन् । रिसाउनुको कारण के रहेछ भने उनले
'कहाँ बस्ने' भनी सोधेको अर्थ त 'घर कहाँ हो' पो रहेछ । मोहन भन्छन्, 'यस्तो प्राविधिक
अप्ठ्यारो भाषाको कारण परेको हो । यस्ता कुरा यात्रामा पटक-पटक दोहोरिन्छन् ।'


**
यात्रामा नयाँ ठाउँमा पुग्दा उनलाई कस्तो लाग्दोरहेछ त ? 'नयाँ ठाउँमा पुग्दा जिन्दगी नै
त्यसैका लागि बनेको हो जस्तो लाग्नेरहेछ । इतिहासका पुराना पाना हामीसँगै समाहित हुन
आएजस्तो पनि लाग्थ्यो,' मोहनले सुनाए, 'त्यो मिठास फेरि अनुभव गर्न कहाँ सकिन्छ र ?
स्मृतिमा हराउन निकै रमाइलो हुन्छ । तर, सबै स्मृति रमाइला हुन्छन् भन्ने होइन । उनी
पुगेका हरेक ठाउँमा बग्रेल्ती थिए, दुःखका कथा । 'प्रत्येक ठाउँमा दुःख सुनाउने मान्छे
हामीलाई पर्खेर बसेजस्ता लाग्छन् । दुःख पाएका मान्छेले आफ्ना दुःखका केही अंश हामीलाई
पनि सुनाउँदा हामी पनि दुःखी हुँदारहेछौँ,' मोहन भन्छन्, 'आफ्ना दुःख र सुख बाँड्ने ती
गाउँलेलाई अहिले पनि सम्झिरहन्छु ।'


यात्राका के कुराले बढी पछ्याउँछन् होला मोहनलाई ? 'विषयको गाम्भीर्यले,' मोहनले झट्ट
एउटा घटना सम्झिहाले, 'बिराटनगरमा निकै लामो समयपछि पानी पर्‍यो । होटलमा बसेका
हामीलाई खुब सताएको थियो गर्मीले । त्यो लामो समयपछिको पानीले मान्छेसँगै भ्यागुता पनि
खुसी भएछन् र खेतै हरियै हुनेगरी भ्यागुताहरू आए ।
त्यो दृश्य खिच्नु थियो, तर सारा पूर्वाञ्चलका घर-घरबाट आएको दिसा-पिसाब बगाएर त्यहीँ
थुप्रिएको थियो । त्यो दृश्य फेरि कहिल्यै खिच्न सकिने पनि थिएन । त्यसैले त्यो
दिसा-पिसाबको मतलब नगरी हामी भ्यागुता खिच्न तल ओर्लियौँ । भ्यागुताहरू खिचिसकेपछि
फोहोरका कारण हाम्रा गोडाभरि ठुल्ठूला फोका निस्किए । र, पछि मात्र निको भयो,'
विषयको गम्भीरता यसरी प्रस्ट पारे मोहनले ।


यात्रामा भेटिएका ढिस्का, जंगल र नीलो आकाशले मोहनलाई के शिक्षा दिए होलान् ? 'एउटा
चेतना सिकायो, आफ्नो देशको सौन्दर्य आफ्नै आँखाले पटक-पटक देखायो र आफ्नै देशप्रति गौरव
गर्न सिकायो,' मोहनले सुनाए, 'कामकै वेला बडो चरम आनन्द दिए यात्रामा भेटिएका
सौन्दर्यहरूले ।'
यात्रामा उनले अनेक दुःख भोगेका छन् । पहाडी धुले बाटामा निकै धुस्रे-फुस्रे भएर दौडेका छन्,
उनी । 'जोगिमारामा दिनभरि धुलोबाटोमा हिँडेको सम्झन्छु, त्यो धुलो जिउभरि टाँसिएर,
बेलुका पानी पर्दा, बेस्सरी जिउ नै गन्हाएको पनि सम्झना छ,' मोहनले सुनाए ।


**
कर्णालीतिरको यात्रामा जाँदा त्यहाँका 'मान्ठा(मान्छे)' ले गरेका केही विकासदेखि
प्रभावित भएका रहेछन्, उनी । गरे त विकास चाँडै हुनेरहेछ । केही वर्षअघि पुग्दा बाजुराको
पाण्डुसेनमा विकास केही पनि थिएन । तर, त्यहाँ २/३ वर्षमै मोटरबाटो पुगेछ । हेल्थपोस्ट
बनेछ । ती विकासका खुडि्कला हुन् । मोहनले सुनाए-'विकास विस्तारै हुँदै जाने कुरा हो ।
तर, विकासको बाधक मान्छे नै हो । लोकल एलिट (स्थानीय ठूलाठालू) वर्गले समाजमा विकास
देख्न चाहँदारहेनछन् ।


मोहनसँग युद्धका घाउ पनि छन् । बाजुराको पाण्डुसेनमा युद्धका वेला एउटै गाउँका आठजना
मान्छे मरेका थिए । मोहनहरूको समूह पुगेको थियो गाउँमा । त्यो शोकको घडीमा अरू
रोइरहँदा एउटी आमैले भनिन् रे !, 'ए नरोऊ, पत्रकार आइपुगेका छन् । अब हाम्रा कुरा
हाम्रा मात्र रहेनन्, पत्रिकामा उहाँहरूले लेखेपछि सबैले थाहा पाउँछन् ।' एउटी बूढीआमैले
आफूहरूप्रति गरेको विश्वासले मोहन खुबै भावुक बनेछन् ।
दीपक सापकोटा / नयाँपत्रिका
काठमाडौं जुन, १४